• سه شنبه, ۱۵ خرداد ۱۳۹۷ / ساعت ۱۰:۲۲:۰۰
  • شناسه خبر: 1458
وقتی مردم به پشتوانه مرجعیت وارد صحنه مبارزه می شوند
۱۵ خرداد؛ قیام مردی با نعلین مشکی

پس از فوت آیت الله بروجردی، اگرچه برای حفظ ظاهر هم که شده پیام تسلیتی به آیت الله حکیم در نجف فرستاد، اما آشکار بود نامه نه برای تسلای خاطر بلکه تلاشی برای انتقال مرجعیت از قم به نجف است تا شاید اصلاحاتی که برای اجرای آن به جان اف کندی قول ناموسی! داده بود را بتواند عملی کند.

 

15 خرداد

محمدرضا شاه را می‌گویم، شاهی که می ترسید جان اف کندی بر روی آن برای اجرای اصلاحاتش که هضم ایران در بازار سرمایه داری بود، حساب باز نکند. ترسی که با نخست وزیری علی امینی این مهره اسرائیل به واقعیت نزدیک شده بود. به همین خاطر ۲ هفته به آمریکا رفت تا کندی را قانع کند برای اجرای اهدافش در ایران مهره کارآمدی است و اینکه به منافع آمریکا خیانت نمی‌کند هرچند خلاف منافع مردمش باشد!

مدتی بعد از فوت آیت الله بروجردی گفتند بناست سینما و مشروب فروشی در قم باز شود!
از نظر آمریکا، شاه می بایست برای آماده کردن محیط کاملا روستایی ایران به یک محیط کاملا آماده برای پذیرش چارچوب نظام سرمایه‌داری، در بسیاری از ساختارها و مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران تجدید نظر کند. شاید به همین خاطر بود که مدتی بعد از فوت آیت الله بروجردی گفتند بناست سینما و مشروب فروشی در قم باز شود، گوشه و کنار شهر هم عشرت‌کده!

شاه خواست با «انقلاب سفید» آخرین نفس های مذهب را هم از جامعه ایران بگیرد

اصلاحات ارضی نیز که بدست امینی کلید خورده بود و در دوره آیت الله بروجردی به کندی پیش می رفت، سرعت گرفت چراکه شاه دیگر مخالفی در برابر خود نمی دید. در حقیقت آمریکا و شاه به این باور رسیده بودند که بعد از فوت آیت الله بروجردی سالهای بدون مخالفت را پیش رو خواهند داشت و مذهب و روحانیت مانند آنچه در قیام مشروطه تأثیرگذار بودند، نیستند و مرجع تقلید پرقدرتی وجود ندارد که تاب و توان مقابله با شاه را داشته باشد. بر این اساس بود که شاه خواست با «انقلاب سفید» آخرین نفس های مذهب را هم از جامعه ایران بگیرد.

ظهور فردی به نام خمینی

محمدرضا شاه بر آن سودا بود با انقلاب سفید که با اصلاحات ارضی آغاز شده بود و لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی، لوایح ششگانه و رفراندوم را هم در برداشت، ساختار اقتصادی و فرهنگی ایران را همانگونه که کندی مطالبه می کرد، تغییر دهد اما به یکباره فردی به نام خمینی بعنوان پایه گذار یک نهضت جدید وارد صحنه سیاسی کشور شد که بدرستی نقاط تهاجم آمریکا و شاه را دریافته بود.

تصویب بدون دردسر اصلاحات ارضی

تصویب بدون دردسر اصلاحات ارضی شاه و آمریکایی‌ها را امیدوار کرد تا بتوانند سایر اصلاحاتشان را هم بخوبی اجرا کنند، اما اوضاع در مورد لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی تغییر کرد. طبیعی است در جامعه ای که مردمانش اهداف عالیه اسلامی را دنبال می کنند اقدامات رژیم پهلوی بر ضد آن اهداف، که جدایی دین از سیاست و میراندن شعائر اسلامی نمونه ای از آن است (که در لایحه انجمن ایالتی و ولایتی مشهود بود) نمیتواند برای همیشه بدون عکس العمل بماند و همین هم شد.

روحانیت به میدان داری امام خمینی علیه این لایحه مقابل دولت پهلوی ایستاد، لایحه ای که در آن حذف اسلام از شرایط نمایندگی و رأی دهی، سوگند به کتاب آسمانی بجای قرآن به چشم می خورد که راه را برای ورود بهائیت و یهودیان به مناصب کشور هموار می کرد.

ظهور چهره ای که نوع مبارزه اش در دفاع از اسلام و شرع شبیه مبارزات گذشته نیست

صلابت و شجاعت امام خمینی در برخور با این لایحه بگونه ای بود که همگان دریافتند چهره ای ظهور کرده که نوع مبارزه اش در دفاع از اسلام و شرع شبیه مبارزات گذشته نیست. امام خمینی در مقابله با این لایحه خواب را از چشمان شاه گرفته بود؛ چراکه بر روی یکی از طرح های کلیدی جان اف کندی در استراتژی اصلاحات دست گذاسته بود و آن؛ مسأله امنیت اسرائیل بود. امام خمینی اعلام کرده بود که با اسرائیل و بهائی ها نظر مخالف داریم و تا روزی که مسئولین امر دست از حمایت این دو طبقه بر ندارند به مخالف با آن ادامه می دهیم.

لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی؛ بستری برای قیام علیه رژیم پهلوی و شاه

به گفته محمدرضا شاه، امام خمینی در قضیه لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی سازش ناپذیری عجیبی از خود نشان داده بود که مقاومتش باعث شد رژیم از کرده خود پشیمان و تصویب لایحه را لغو کند. در حقیقت این لایحه بستری برای قیام علیه رژیم پهلوی و شاه بود که امام خمینی در همین راستا سخنرانی معروف خود در باب اینکه «علمای اسلام من احساس خطر می کنم» را ایراد کرد.

عقب نشینی از لوایح ششگانه به معنای مرگ سیاسی شاه بود

رژیم که در لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی خود را در برابر روحانیت شکست خورده می دید، تلاش کرد به روحانیت بتازد. به موازات آن شاه که دریافت اصلاحات مدنظر بدست دولت پیش نمی‌رود خود وارد صحنه شد و لوایح ششگانه را مطرح کرد و از مردم خواست در رفداندوم آن شرکت کنند. در این مورد دیگر دولت مخاطب اعتراض ها واقع نمی شد بلکه شخص شاه مخاطب قرار بود که عقب نشینی از لوایح به معنای مرگ سیاسی او بود.

ای آقای شاه! جناب شاه! بدبخت! بیچاره! ۴۵ سال از عمرت میگذرد، عبرت بگیر از پدرت عبرت بگیر . . . چه ارتباطی بین شاه و اسرائیل است که می گویند از شاه نگویید و از اسرائیل نگویید، آیا طبق نظر کمیته امنیت، شاه اسرائیلی است؟

شاه لوایح را به رفراندوم گذاشت، اقدامی که برخلاف قانون اساسی بود و امام خمینی هم با تیزبینی خود به مفاد همه پرسی کاری نداشت بلکه اعلام کرد طبق قانون شاه نمی تواند رفراندوم برگزار کند. پس از آن، اعلامیه ای به امضای مراجع وقت علیه لوایح ششگانه صادر شد که آن را خلاف شرع و قانون برشمردند.

وقتی شاه روحانیت را ارتجاع سیاه نامید و آنان را به حیوانات نجس تشبیه کرد!

شاه به قم رفت، اما مورد استقبال واقع نشد در همانجا بود که روحانیت را ارتجاع سیاه نامید و آنان را به حیوانات نجس تشبیه کرد. اعتراضات روحانیت و مردم ادامه داشت که امام دستور تحریم رفراندوم را صادر کرد که همین دستور باعث سردی و کم رمقی رفراندوم شد. امام خمینی عنوان کرد تا زمانی که زنده ام نمی گذارم قوانین مخالف اسلام تصویب و اجرا شد؛ تا اولاد فاطمه زنده اند اجازه نمی دهند که دشمنان به مقدسات اسلام تجاوز کنند.

بعد از کشتار فیضیه، امام خمینی در سه محور به رژیم تاخت

محمدرضا شاه که میدید اصلاحاتش با وجود روحانیت پیش نمی رود، در کنار آن حریف سرسختی به نام خمینی وجود دارد، دستور به وقوع فاجعه فیضیه داد تا بلکه بتواند روحانیت را از سر راهش کنار بزند. امام خمینی پس از این جنایت رژیم در نوروز سال ۴۲ در سخرانی معروف خود اعلام کرد: «شاه دوستی یعنی غارتگری، شاه دوستی یعنی تجاوز به احکام اسلام . . . ». در حقیقت بعد از کشتار فیضیه، امام خمینی در سه محور به رژیم تاخت؛ ازجمله حمله مستقیم به شاه و سلطنت، رد تقیه در برخورد با رژیم و اعلام استیضاح.

در این بین آنچه بیش از هرچیز محمدرضاشاه را نگران کرده بود، این بود که تا قبل از آن و در رهبران قبلی هیچکدام با شاه و نظام سلطنت کاری نداشتند و همه مسائل و مشکلات را به دولت مرتبط می‌دانستند، اما از نوروز ۴۲ به بعد مخاطب شخص شاه و سلطنت قرار گرفته بود.

دستور ساواک به منبری ها: علیه شاه نگویند، علیه اسرائیل نگویند و مدام نگویند اسلام در خطر است

محرم ۴۲ از راه رسید و ساواک برای جلوگیری از اعتراض ها، تمهیداتی اندیشید و به منبری ها و روحانیون دستور داده بود در منابر علیه شاه نگویند، علیه اسرائیل نگویند و مدام نگویند اسلام در خطر است. با این وجود امام خمینی دست از مبارزه برنداشت و در شب عاشورا در سخنرانی حماسی خود گفت: «ای آقای شاه! جناب شاه! بدبخت! بیچاره! ۴۵ سال از عمرت میگذرد، عبرت بگیر از پدرت عبرت بگیر . . . چه ارتباطی بین شاه و اسرائیل است که می گویند از شاه نگویید و از اسرائیل نگویید، آیا طبق نظر کمیته امنیت، شاه اسرائیلی است؟»

به اذعان مطبوعات خارجی بیش از هزار نفر در ۱۵ خرداد به شهادت رسیدند

تا قبل از این سخنرانی همگان تصور می‌کردند شاه در ایران در ردیف مقدسات قرار دارد، اما امام خمینی با آن سخنرانی و روشنگری خود شاه و رژیم پهلوی را سکه یک پول کرد. پس از این سخنرانی بود که محمدرضا شاه دستور به بازداشت امام خمینی را در نیمه شب ۱۵ خرداد صادر کرد. پس از خبر دستگیری امام خمینی، اعتراضات مردمی در قم تهران، ورامین و دیگر شهرهای کشور آغاز شد که باعث سردرگمی ساواک و شاه شد. طبق گزارش های مطبوعات خارجی بیش از هزار نفر در این روز به شهادت رسیدند.

در واقع با شروع نهضت امام خمینی در ۱۵ خرداد ۴۲ اندیشه جدایی دین از سیاست عدم نظریه پردازی دین برای حکومت و در حاشیه ماندن اسلام رنگ باخت و قدرت حرکت سازی اسلام آشکار شد.

اعتراضات مردم و اعلامیه های مراجع کار را برای رژیم سخت کرده بود بطوریکه بعد از ۱۰ ماه مجبور به آزادی امام خمینی شدند. در حقیقت قیامی که در محرم و با رهبری یک روحانی ساده زیست با نعلین های مشکی آغاز شد توانست در ۲۲ بهمن ۵۷ به نتیجه برسد و خود را در تاریخ انقلاب جاودانه کند.

آنچه از قیام ۱۵ خرداد و نهضت امام خمینی بدست می آید بر سه محور قابل تحلیل است. اول آنکه ریشه های این قیام در باور و اعتقاد مردم به مرجعیت بود که پس از دستگیری امام خمینی مردم به این نتیجه رسیدند که اقدامات شاه علیه اسلام و مرجعیت است. ارائه لوایح ضد اسلامی، تلاش برای از بین بردن آموزه های دینی، توهین و نادیده گرفتن مرجعیت، ترویج فرهنگ غربی و بسیاری موارد دیگر عواملی بود که زمینه قیام ۱۵ خرداد را شکل داد.

قیامی در دفاع از مرجعیت و ولایت

دوم آنکه این قیام دارای برخی ویژگی های متمایز نسبت به دیگر خیزش ها و اعتراضات داشت، از جمله آنکه این قیام در راه دفاع از مرجعیت و ولایت بود. در این قیام مسائل مادی نقش نداشت؛ نه برای تنباکو بود و نه برای نفت و نه حتی برای بدست آوردن آزادی بلکه برای دفاع از مرجعیت بود.

قیام ۱۵ خرداد؛ قیامی ضد استبداد، استکبار و استعمار

همچنین این قیام هم جنبه ضد استکباری و ضد استعماری داشت و هم جنبه ضد استبدادی. قیام تنباکو یک جنبش ضد استعماری بود، مشروطه ضد استبدادی، در نفت ضد استعماری اما در قیام ۱۵ خرداد هم ضد استعماری بود و هم ضد استبدادی. در این قیام برخلاف اعتراضات گذشته که در چارچوب رژیم بود، مخالفت با اصل سلطنت وجود داشت؛ مخالفتی که همگانی بود و به طبقه خاصی اختصاص نداشت.

۱۵ خرداد ۴۲ اندیشه جدایی دین از سیاست رنگ باخت

علاوه بر این قیام ۱۵ خرداد دارای نتایجی بود که در تحقق انقلاب ۵۷ نقس اساسی داشت از جمله آن؛ نتایج شکست دکترین جان اف کندی برای تغییر ساختار اقتصادی و فرهنگی ایران، آشکار شدن ماهیت ضد اسلامی شاه، تقویت روحیه دینی مردم، قرار گرفتن روحانیت در صف اول مبارزه که تا پیش از آن بخاطر نتایج مشروطه عقب نشسته بود، الگو قرار گرفتن اسلام برای مبارزه؛ چراکه جبهه ملی و توده‌ای ها بر اینکه اسلام بتواند مردم را به مبارزه بکشاند بی اعتقاد بودند، شکل گیری اندیشه براندازی رژیم چراکه دیگر گروه ها بر اصلاح در چارچوب نظام معتقد بودند و بهبود اوضاع را در داخل ساختار جستجو می کردند، افشای خطر اسرائیل و آشکار شدن طلیعه پیروزی بر رژیم پهلوی.

در واقع با شروع نهضت امام خمینی در ۱۵ خرداد ۴۲ اندیشه جدایی دین از سیاست عدم نظریه پردازی دین برای حکومت و در حاشیه ماندن اسلام رنگ باخت و قدرت حرکت سازی اسلام آشکار شد.


منابع:
کتاب دایره المعارف مصور تاریخ زندگی امام خمینی/جهفر شیرعلی نیا/پاپ اول ۱۳۹۳/ انتشارات سایان
مقاله بسترها و دستاوردهای قیام ۱۵ خرداد/رحیم کارگر/ مجله مبلغان/شماره۱۰۳
مقاله ۱۵ خرداد، سرآغاز افول تمثال پادشاهی در ایران/مظفر نامدار/ مجله پانزده خرداد/شماره۱۱
مقاله مروری بر زمینه ها و آثار قیام ۱۵ خرداد/صادق تهرانی/ مجله مطالعات تاریخی/ شماره۷
مقاله قیام ۱۵ خرداد؛ ویژگی ها و دستاوردها/سید حمید روحانی/مجله پانزدهم خرداد/شماره ۳۵
مقاله بررسی تحلیلی درباره ریشه های قیام ۱۵ خرداد/غلامرضا گلی زواره/مجله مبلغان/ شماره۴۲



دیدگاه ها

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده − سه =

گیشه روزنامه
نظرسنجی و بایگانی